Οι 5 μεγαλύτερες προκλήσεις στη συλλογή ηλεκτρονικών αποβλήτων (e-waste) και πώς να τις ξεπεράσουμε

Τα ηλεκτρονικά απόβλητα (e-waste) αναφέρονται σε διάφορες μορφές ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού που έχουν χάσει τη χρησιμότητά τους για τον άνθρωπο και θεωρούνται πλέον περιττά. Αναμφίβολα, αποτελούν ένα από τα ταχύτερα αυξανόμενα ρεύματα στερεών αποβλήτων παγκοσμίως, ιδιαίτερα σε μια καταναλωτική κοινωνία μιας χρήσης. Καθώς περιέχουν τοξικά υλικά, η ακατάλληλη διάθεσή τους μπορεί να οδηγήσει στην απελευθέρωση επιβλαβών εκπομπών, επηρεάζοντας τόσο το περιβάλλον όσο και την ανθρώπινη υγεία. Το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ακολουθούμε την ιεραρχία διαχείρισης των ηλεκτρονικών αποβλήτων: επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση και ανάκτηση. Για να επιτευχθεί αυτό, είναι απαραίτητη η σωστή συλλογή των ηλεκτρονικών αποβλήτων, ώστε να αποτραπεί η παράνομη απόρριψη. Σε αυτό το άρθρο, θα εξετάσουμε τις συνηθέστερες προκλήσεις στη συλλογή ηλεκτρονικών αποβλήτων και θα διερευνήσουμε πιθανές λύσεις σε αυτά τα προβλήματα.

Τι είναι τα ηλεκτρονικά απόβλητα (e-waste) σύμφωνα με την Οδηγία για τα Απόβλητα Ηλεκτρικού και Ηλεκτρονικού Εξοπλισμού (WEEE)*:

5 λόγοι για τους οποίους η συλλογή ηλεκτρονικών αποβλήτων (e-waste) είναι προβληματική

1. Τεχνολογική πολυπλοκότητα και ταχεία καινοτομία

Ο ταχύς ρυθμός της τεχνολογικής εξέλιξης δημιουργεί προκλήσεις τόσο για την επεξεργασία όσο και για τη συλλογή των ηλεκτρονικών αποβλήτων. Καθώς εμφανίζονται συνεχώς νέες συσκευές, τα παραδοσιακά συστήματα συλλογής δυσκολεύονται να ανταποκριθούν, οδηγώντας σε αρκετά βασικά προβλήματα:

• Ταχύτεροι κύκλοι απόρριψης: Νέα ηλεκτρονικά προϊόντα κυκλοφορούν συχνά, όμως οι μέθοδοι συλλογής δεν εξελίσσονται πάντα με τον ίδιο ρυθμό.
• Αυξανόμενη πολυπλοκότητα των συσκευών: Πολλοί κάδοι ηλεκτρονικών αποβλήτων και κέντρα ανακύκλωσης δεν μπορούν να επεξεργαστούν ορισμένα ηλεκτρονικά είδη λόγω του μικρού μεγέθους τους, του περίπλοκου σχεδιασμού ή των προηγμένων υλικών που χρησιμοποιούνται.
• Ενσωματωμένα, μη αφαιρούμενα εξαρτήματα: Συσκευές με ενσωματωμένες μπαταρίες ή κολλημένα εξαρτήματα είναι δύσκολο να ταξινομηθούν και να διαχωριστούν κατά το στάδιο της συλλογής.
• Κατασκευή από πολλαπλά υλικά: Πολλές σύγχρονες συσκευές συνδυάζουν πλαστικό, μέταλλο και γυαλί, γεγονός που απαιτεί εξειδικευμένες τεχνολογίες διαλογής πριν καν ξεκινήσει η ανακύκλωση.
• Μικροποίηση και «κρυφά» ηλεκτρονικά απόβλητα: Τα ηλεκτρονικά εξαρτήματα ενσωματώνονται όλο και περισσότερο σε καθημερινά αντικείμενα, καθιστώντας δύσκολη την αναγνώρισή τους ως ηλεκτρονικά απόβλητα. Ως αποτέλεσμα, πολλοί άνθρωποι τα απορρίπτουν εν αγνοία τους στα κοινά απορρίμματα αντί για τα προβλεπόμενα σημεία συλλογής..

2. Έλλειψη ενημέρωσης του κοινού και υποδομών συλλογής

Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στη συλλογή ηλεκτρονικών αποβλήτων είναι η έλλειψη ενημέρωσης του κοινού σχετικά με το τι θεωρείται ηλεκτρονικό απόβλητο και πού μπορεί να απορριφθεί σωστά. Πολλοί καταναλωτές είτε δεν αναγνωρίζουν ορισμένα αντικείμενα ως ηλεκτρονικά απόβλητα είτε αγνοούν τις κατάλληλες μεθόδους συλλογής, γεγονός που οδηγεί σε ακατάλληλες πρακτικές διάθεσης, όπως η παράνομη απόρριψη, η αποθήκευση στο σπίτι ή η απόρριψη των ηλεκτρονικών αποβλήτων μαζί με τα κοινά οικιακά απορρίμματα.

Ακόμη και όταν οι πολίτες κατανοούν τι είναι τα ηλεκτρονικά απόβλητα, συχνά δυσκολεύονται να βρουν κατάλληλους χώρους απόρριψης. Ορισμένα βασικά προβλήματα περιλαμβάνουν:

• Έλλειψη ορατών ή εύκολα προσβάσιμων σημείων συλλογής
• Ασαφείς κανονισμοί και προγράμματα συλλογής

Μία αποτελεσματική μέθοδος συλλογής ηλεκτρονικών αποβλήτων είναι τα προγράμματα επιστροφής μέσω λιανοπωλητών (retailer take-back programs), όπου οι έμποροι ηλεκτρονικών ειδών ή οι κατασκευαστές δέχονται παλιές συσκευές από τους καταναλωτές για σωστή διάθεση ή ανακύκλωση. Πολλές μεγάλες εταιρείες και αλυσίδες ηλεκτρονικών ειδών προσφέρουν ήδη τέτοια προγράμματα, διευκολύνοντας την επιστροφή παλαιών συσκευών από τους καταναλωτές. Ωστόσο, η ενίσχυση της ενημέρωσης του κοινού και η βελτίωση της προσβασιμότητας παραμένουν απαραίτητες.

3. Νομοθεσία

Οι μέθοδοι συλλογής ηλεκτρονικών αποβλήτων διαφέρουν από χώρα σε χώρα λόγω διαφορών στη νομοθεσία, στις υποδομές και στην εφαρμογή των κανονισμών. Ενώ ορισμένα κράτη έχουν θεσπίσει κανονιστικά πλαίσια που διασφαλίζουν τη σωστή διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων, άλλα εξακολουθούν να στερούνται επίσημων συστημάτων. Το Παγκόσμιο Πλαίσιο Στατιστικών Ηλεκτρονικών Αποβλήτων (Global E-waste Statistics Framework) κατηγοριοποιεί τη συλλογή ηλεκτρονικών αποβλήτων σε τέσσερις βασικές διαδρομές, καθεμία από τις οποίες αντικατοπτρίζει διαφορετικές κανονιστικές και υποδομικές συνθήκες:

Διαδρομή 1: Τα ηλεκτρονικά απόβλητα συλλέγονται μέσω επίσημων προγραμμάτων, όπως κρατικές ή ιδιωτικές πρωτοβουλίες, και παραδίδονται σε αδειοδοτημένες εγκαταστάσεις ανακύκλωσης. Οι εγκαταστάσεις αυτές χρησιμοποιούν προηγμένες τεχνολογίες για την ασφαλή ανάκτηση πολύτιμων υλικών, ελαχιστοποιώντας παράλληλα τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Στις 81 χώρες που διαθέτουν πολιτικές για τα ηλεκτρονικά απόβλητα, μία από τις πιο συχνά εφαρμοζόμενες αρχές είναι η Διευρυμένη Ευθύνη του Παραγωγού (Extended Producer Responsibility – EPR), η οποία διασφαλίζει ότι οι κατασκευαστές συμβάλλουν στη σωστή διάθεση των αποβλήτων.

Διαδρομή 2: Ένα σημαντικό ποσοστό των ηλεκτρονικών αποβλήτων απορρίπτεται λανθασμένα μαζί με τα κοινά οικιακά απορρίμματα. Χωρίς τον κατάλληλο διαχωρισμό, τα αντικείμενα αυτά καταλήγουν συχνά σε χώρους υγειονομικής ταφής ή σε μονάδες αποτέφρωσης, απελευθερώνοντας επικίνδυνες ουσίες όπως μόλυβδο, υδράργυρο και κάδμιο στο περιβάλλον.

Διαδρομή 3: Σε ορισμένες χώρες με ανεπτυγμένα συστήματα διαχείρισης αποβλήτων, τα ηλεκτρονικά απόβλητα εξακολουθούν να συλλέγονται εκτός των επίσημων προγραμμάτων από ανεξάρτητους συλλέκτες. Ωστόσο, λόγω της ύπαρξης οργανωμένων εγκαταστάσεων ανακύκλωσης, οι συλλέκτες αυτοί ενδέχεται να πωλούν τις συσκευές σε αδειοδοτημένους ανακυκλωτές, διασφαλίζοντας ότι ένα μέρος των αποβλήτων υποβάλλεται σε ορθή επεξεργασία.

Διαδρομή 4: Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες στερούνται δομημένης νομοθεσίας ή προγραμμάτων συλλογής ηλεκτρονικών αποβλήτων. Αντί αυτών, αυτοαπασχολούμενα άτομα συλλέγουν τα ηλεκτρονικά απόβλητα απευθείας από τους καταναλωτές, χρησιμοποιώντας συχνά μη ασφαλείς μεθόδους, όπως η καύση ή τα όξινα λουτρά, για την ανάκτηση πολύτιμων υλικών. Οι πρακτικές αυτές ενέχουν σοβαρούς κινδύνους τόσο για την ανθρώπινη υγεία όσο και για το περιβάλλον.

4. Διασυνοριακή μεταφορά

Η διασυνοριακή μεταφορά ηλεκτρονικών αποβλήτων παραμένει ένα αυξανόμενο πρόβλημα, καθώς μεγάλες ποσότητες απορριπτόμενων ηλεκτρονικών συσκευών διασχίζουν τα σύνορα, συχνά χωρίς την κατάλληλη ρύθμιση. Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες λαμβάνουν αποστολές μεταχειρισμένων ηλεκτρονικών ειδών, εκ των οποίων ορισμένα είναι λειτουργικά, ωστόσο ένα σημαντικό ποσοστό αποτελείται από συσκευές στο τέλος του κύκλου ζωής τους που απορρίπτονται με ακατάλληλο τρόπο. Σύμφωνα με το Global Transboundary E-waste Flows Monitor 2022, περίπου 3,3 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι (Mt) ηλεκτρονικών αποβλήτων μεταφέρθηκαν μέσω μη ελεγχόμενων διαύλων το 2019. Η έλλειψη εποπτείας επιτρέπει στα ηλεκτρονικά απόβλητα να καταλήγουν σε άτυπες δραστηριότητες ανακύκλωσης, όπου επικίνδυνες ουσίες απελευθερώνονται στο περιβάλλον. Αντίθετα, μόνο 1,8 Mt ηλεκτρονικών αποβλήτων μετακινήθηκαν υπό κατάλληλο κανονιστικό πλαίσιο, διασφαλίζοντας την ασφαλή επεξεργασία τους.

5. Οικονομική αξιολόγηση

Η συλλογή και η ανακύκλωση ηλεκτρονικών αποβλήτων παρουσιάζουν προκλήσεις λόγω του υψηλού αρχικού κόστους δημιουργίας κατάλληλων υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των σημείων συλλογής, της μεταφοράς και των προηγμένων τεχνολογιών ανακύκλωσης. Πολλοί εμπλεκόμενοι φορείς, ιδιαίτερα σε αναπτυσσόμενες περιοχές, διστάζουν να επενδύσουν, καθώς θεωρούν ότι το κόστος υπερβαίνει τα οικονομικά οφέλη. Ωστόσο, αυτή η βραχυπρόθεσμη προσέγγιση παραβλέπει τα μακροπρόθεσμα οφέλη, όπως η μείωση της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης, η πρόληψη κινδύνων για την υγεία από την έκθεση σε τοξικά απόβλητα και η ανάκτηση πολύτιμων υλικών, όπως ο χρυσός, το ασήμι και οι σπάνιες γαίες. Αποτελεσματικές οικονομικές πολιτικές, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων Διευρυμένης Ευθύνης του Παραγωγού (Extended Producer Responsibility – EPR), των κρατικών κινήτρων και των συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, μπορούν να συμβάλουν στη μετατόπιση της εστίασης από το αρχικό κόστος προς βιώσιμα μακροπρόθεσμα οφέλη, καθιστώντας τη διαχείριση των ηλεκτρονικών αποβλήτων οικονομικά πιο βιώσιμη.

Ποιες είναι ορισμένες πρακτικές λύσεις;

Η αποτελεσματική συλλογή ηλεκτρονικών αποβλήτων απαιτεί προσβάσιμες υποδομές και καλά σχεδιασμένα συστήματα που να ενθαρρύνουν τη σωστή απόρριψη. Ακολουθούν ορισμένες βασικές προσεγγίσεις για τη βελτίωση της συλλογής και διαχείρισης των ηλεκτρονικών αποβλήτων:

• Επέκταση των σημείων συλλογής – Η δημιουργία ειδικά καθορισμένων σημείων παράδοσης ηλεκτρονικών αποβλήτων σε εμπορικά κέντρα, σούπερ μάρκετ και καταστήματα ηλεκτρονικών ειδών αυξάνει την ευκολία για τους καταναλωτές και διασφαλίζει τη σωστή διάθεση.

• Κινητές μονάδες συλλογής – Η ανάπτυξη φορτηγών ή βαν που συλλέγουν ηλεκτρονικά απόβλητα απευθείας από τις γειτονιές μπορεί να βελτιώσει τα ποσοστά συλλογής, ιδιαίτερα σε περιοχές με περιορισμένη πρόσβαση σε μόνιμα σημεία παράδοσης.

• Κίνητρα για επιστροφές – Η παροχή οικονομικών κινήτρων, όπως εκπτώσεις ή πιστώσεις ανταλλαγής (trade-in), ενθαρρύνει τους καταναλωτές να επιστρέφουν τις παλιές συσκευές τους αντί να τις απορρίπτουν ακατάλληλα. Προγράμματα όπως η πρωτοβουλία trade-in της Apple αποδεικνύουν την αποτελεσματικότητα αυτής της προσέγγισης.

• Αυτοματοποιημένη διαλογή και επεξεργασία – Προηγμένα μηχανικά και ρομποτικά συστήματα μπορούν να αποσυναρμολογούν αποτελεσματικά τα ηλεκτρονικά απόβλητα, επιτρέποντας την καλύτερη ανάκτηση πολύτιμων υλικών, ενώ παράλληλα μειώνουν τη χειρωνακτική εργασία και την έκθεση σε επικίνδυνες ουσίες.

• Έξυπνα συστήματα συλλογής – Κάδοι εξοπλισμένοι με τεχνολογία IoT και αισθητήρες μπορούν να παρακολουθούν τα επίπεδα πληρότητας και να βελτιστοποιούν τα προγράμματα συλλογής, μειώνοντας τις αναποτελεσματικότητες και βελτιώνοντας τη συνολική διαχείριση αποβλήτων.

• Ιχνηλασιμότητα και λογοδοσία – Η εφαρμογή συστημάτων παρακολούθησης μέσω GPS και λύσεων βασισμένων σε blockchain μπορεί να ενισχύσει τη διαφάνεια στη διαχείριση ηλεκτρονικών αποβλήτων, αποτρέποντας την παράνομη απόρριψη και διασφαλίζοντας ότι τα υλικά επεξεργάζονται με υπεύθυνο τρόπο. Το πιλοτικό πρόγραμμα blockchain για τα ηλεκτρονικά απόβλητα της IBM αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η ψηφιακή ιχνηλάτηση μπορεί να βελτιώσει τη λογοδοσία.

Αναφορές: who.int, britannica.com, reecollabb.com, weee4future.eitrawmaterials.eu,ewastemonitor.info, ibm.com