Πώς μπορεί να μοιάζει το Σύστημα Επιστροφής Εγγύησης;

Τι είναι το DRS;

Τα συστήματα επιστροφής εγγύησης (DRS) εφαρμόζονται συνήθως σε πλαστικά μπουκάλια ποτών και κουτιά αλουμινίου. Ο βασικός στόχος αυτών των εθνικών πρωτοβουλιών είναι να παρακινηθούν οι καταναλωτές, μέσω της επιστροφής χρημάτων, να επιστρέφουν τη συσκευασία στο κατάστημα ή στο σημείο συλλογής, ώστε να διασφαλίζεται η σωστή ανακύκλωση και να αυξάνονται τα ποσοστά ανακύκλωσης. Το DRS μπορεί να εξηγηθεί πολύ εύκολα – ο καταναλωτής πληρώνει μια εγγύηση για τη συσκευασία, η οποία περιλαμβάνεται ήδη στην τελική τιμή κατά την αγορά.

Όταν αργότερα οι καταναλωτές επιστρέφουν τη συσκευασία σε ένα από τα σημεία συλλογής, παίρνουν πίσω την εγγύηση – συνήθως ένα μικρό ποσό επιστροφής, για παράδειγμα 25 λεπτά στη Γερμανία για κάθε συσκευασία. Με αυτόν τον τρόπο, οι άνθρωποι παρακινούνται να επιστρέφουν τις συσκευασίες, οι οποίες έτσι δεν καταλήγουν στη φύση, και το πολύτιμο υλικό μπορεί να ανακυκλωθεί και να μετατραπεί σε δευτερογενείς πρώτες ύλες που επιστρέφουν κυκλικά στην αγορά. Τα συστήματα επιστροφής εγγύησης λειτουργούν συνήθως από κυβερνήσεις ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, από ανεξάρτητους φορείς που αποτελούνται από τους μεγαλύτερους παραγωγούς και επιβλέπουν τη διαδικασία από την αρχή μέχρι το τέλος.

Η εφαρμογή των συστημάτων επιστροφής εγγύησης (DRS) στις ευρωπαϊκές χώρες άρχισε να συζητείται εντονότερα, ιδιαίτερα σε σχέση με την οδηγία της ΕΕ για τα πλαστικά μιας χρήσης (SUP), η οποία θέτει ελάχιστους στόχους συλλογής για τα μπουκάλια PET: 77% έως το 2025 και 90% έως το 2029. Στην ιστορία, το πρώτο σύστημα επιστροφής εγγύησης εφαρμόστηκε στην καναδική επαρχία British Columbia το 1970. Το πρώτο DRS στην Ευρώπη εφαρμόστηκε στη Σουηδία δεκατέσσερα χρόνια αργότερα.

Διάφορα μοντέλα

Τα συστήματα συλλογής μπορεί να διαφέρουν από χώρα σε χώρα σε μικρές ή μεγάλες λεπτομέρειες. Εκτός από τις πλαστικές συσκευασίες PET μιας χρήσης, οι περισσότερες χώρες συλλέγουν επίσης μεταλλικά κουτιά, αλλά δεν συμπεριλαμβάνουν όλες το γυαλί στα συστήματα επιστροφής εγγύησης. Σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά μοντέλα DRS βασίζονται στο μοντέλο «επιστροφή στο κατάστημα», όπου οι λιανοπωλητές και οι παραγωγοί ποτών έχουν νομική ευθύνη για την ανάκτηση των άδειων συσκευασιών. Το μοντέλο «επιστροφή σε κέντρο συλλογής», όπου οι καταναλωτές πρέπει να μεταφέρουν οι ίδιοι τις συσκευασίες σε ειδικά κέντρα, είναι πιο συνηθισμένο στη Βόρεια Αμερική, ενώ η Ισλανδία είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που το εφαρμόζει. Τα περισσότερα συστήματα διοικούνται επίσης κεντρικά, πράγμα που σημαίνει ότι ο φορέας διαχείρισης του DRS είναι ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός που εκπροσωπεί διάφορους ενδιαφερόμενους, διαχειρίζεται τις εγγυήσεις και υποβάλλει αναφορές στην κυβέρνηση.

Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα

Πολλοί περιβαλλοντικοί ειδικοί θεωρούν τα συστήματα επιστροφής εγγύησης (DRS) ως το σημαντικότερο εργαλείο για τη μείωση των αποβλήτων συσκευασιών μιας χρήσης. Υπάρχουν συνεχείς συζητήσεις και αντιπαραθέσεις σχετικά με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της εφαρμογής τους. Οι επικριτές τείνουν να τονίζουν κυρίως την τάση των καταναλωτών να αποθαρρύνονται από την ταξινόμηση άλλων πλαστικών αποβλήτων, αφού συνηθίσουν να επιστρέφουν μόνο τα μπουκάλια για τα οποία λαμβάνουν επιστροφή χρημάτων — τα οποία προηγουμένως αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος των πλαστικών σκουπιδιών τους. Ωστόσο, αυτό το ζήτημα μπορεί επίσης να σχετίζεται με έντονη πίεση από τον κλάδο συλλογής αποβλήτων, ο οποίος φοβάται ότι θα χάσει μέρος των επιχειρηματικών του ευκαιριών.

Ένα ακόμη επιχείρημα από οικονομική σκοπιά είναι το υψηλό αρχικό κόστος για την εφαρμογή ενός συστήματος επιστροφής εγγύησης, το οποίο συχνά θεωρείται πολύ δαπανηρό και η σχέση κόστους–οφέλους μπορεί να αμφισβητηθεί. Παρ’ όλα αυτά, αν ληφθούν υπόψη η μείωση του κόστους και των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου για τη συλλογή, καθώς και τα έξοδα για χώρους υγειονομικής ταφής και καθαρισμούς, οι εξοικονομήσεις είναι αδιαμφισβήτητες. Μια μελέτη της Reloop επιβεβαίωσε μάλιστα ότι τα συστήματα εγγύησης μπορούν να δημιουργήσουν 11 έως 38 φορές περισσότερες θέσεις εργασίας σε σύγκριση με άλλες εναλλακτικές λύσεις διαχείρισης αποβλήτων.

Από την άλλη πλευρά, όσοι υποστηρίζουν την εφαρμογή των συστημάτων επιστροφής εγγύησης (DRS) επιχειρηματολογούν κυρίως υπέρ της σημαντικής μείωσης της πλαστικής ρύπανσης. Μια ενδιαφέρουσα μελέτη με τίτλο What We Waste έδειξε ότι κατά μέσο όρο απορρίπτονται 126 συσκευασίες ποτών ανά κάτοικο ετησίως σε χώρες χωρίς συστήματα εγγύησης (πληθυσμός 315 εκατομμύρια), σε σύγκριση με μόλις 16 σε χώρες με πρόσβαση σε DRS (πληθυσμός 129,4 εκατομμύρια). Για να ενισχυθεί αυτό το παράδειγμα, το 2015 — ένα χρόνο πριν η Λιθουανία εφαρμόσει το DRS — απορρίπτονταν 113 συσκευασίες ποτών ανά κάτοικο ετησίως, ενώ το 2017, μόλις έναν χρόνο μετά την έναρξη του συστήματος, ο αριθμός είχε μειωθεί απότομα σε 14. Τα δεδομένα της μελέτης δείχνουν επίσης πόσο δραστικά θα μπορούσε να μειωθεί η σπατάλη συσκευασιών και σε άλλες χώρες, όπως από 141 σε 34 στην Πολωνία (εξοικονομώντας πάνω από 4 δισεκατομμύρια μπουκάλια και κουτιά ετησίως) ή από 176 σε 32 στην Πορτογαλία.

Ένας ακόμη σχετικός παράγοντας που μετατοπίζει την τάση υπέρ της εφαρμογής των συστημάτων επιστροφής εγγύησης (DRS) είναι η αυξανόμενη τιμή του PET (πολυαιθυλένιο τερεφθαλικό), του υλικού από το οποίο κατασκευάζονται συνήθως τα μπουκάλια ποτών. Από τον Ιανουάριο έως τον Ιούλιο φέτος, το κόστος αυξήθηκε περίπου κατά 35%. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι μεγάλες εταιρείες παραγωγής ποτών επιδιώκουν να ανακτήσουν τα πολύτιμα υλικά τους, ώστε να επιτύχουν τους περιβαλλοντικούς τους στόχους. Χάρη στα DRS, τα υλικά PET επιστρέφουν απευθείας στους παραγωγούς ποτών και δεν καταλήγουν σε διαδικασίες υποβάθμισης (downcycling), όπου το υλικό χρησιμοποιείται για την παραγωγή υφασμάτων, παιχνιδιών ή πάνων.